چوب یک متریال طبیعی و زنده نماست که برخلاف بسیاری از مواد مصنوعی، در برابر شرایط محیطی کاملاً بیتفاوت نیست. تغییر دما و به خصوص تغییر رطوبت هوا میتواند باعث شود رطوبت موجود در الیاف آن کم یا زیاد شود و در نتیجه ابعاد، فرم و حتی ظاهر آن تغییر کند. به همین دلیل ممکن است یک درِ چوبی در تابستان کمی متفاوت از زمستان بسته شود، کفپوش بین فصلها دچار تغییرات جزئی شود یا در بعضی قطعات، ترک و تاب خوردگی به وجود بیاید.
چرا چوب با تغییر فصل تغییر میکند؟
سلولهای چوب میتوانند بخشی از رطوبت موجود در هوا را جذب کنند و در شرایط خشکتر، مقداری از رطوبت خود را به محیط پس بدهند. در نتیجه، میزان رطوبت داخلی آن دائماً با شرایط محیطی در حال تغییر است.
وقتی رطوبت از دیواره سلولها خارج میشود، ابعاد چوب کاهش پیدا میکند و زمانی که رطوبت جذب میشود، امکان افزایش ابعاد وجود دارد. این تغییرات در فصلهای مختلف میتوانند به مرور خودشان را نشان دهند. منابع فنی سازمان جنگلداری آمریکا نیز تأکید میکنند که تغییرات فصلی رطوبت، اگرچه معمولاً تدریجی هستند، میتوانند از تغییرات روزانه مهمتر باشند.
در تابستان چه اتفاقی برای چوب میافتد؟
تابستان الزاماً به معنای خشک شدن تمام قطعات چوبی نیست. عامل تعیین کننده، ترکیب دما و رطوبت نسبی هوا است.
در یک محیط گرم و خشک، چوب میتواند رطوبت خود را از دست بدهد. کاهش رطوبت داخلی معمولاً با جمعشدن همراه است و اگر این فرآیند سریع یا نامتوازن اتفاق بیفتد، احتمال ایجاد ترک یا تغییر فرم افزایش پیدا میکند.
برای مثال، اگر یک قطعه چوب از یک محیط مرطوب به فضایی بسیار گرم و خشک منتقل شود، سطح آن ممکن است سریعتر از بخش داخلی رطوبت از دست بدهد. این اختلاف میتواند تنشهایی در ساختار ایجاد کند.
البته گرمای مستقیم خورشید نیز میتواند شرایط را تشدید کند. قرار گرفتن طولانیمدت یک قطعه در برابر نور شدید خورشید، علاوه بر افزایش دما، ممکن است باعث خشک شدن سریعتر بخشهایی از سطح شود.
آیا چوب در تابستان حتماً کوچک میشود؟
خیر. این تصور کمی ساده سازی شده است.
عامل اصلی تغییر ابعاد، تغییر میزان رطوبت چوب است، نه صرفاً بالا رفتن دما. اگر تابستان در یک منطقه گرم اما بسیار مرطوب باشد، قطعه ممکن است رطوبت جذب کند و متورم شود. در مقابل، در یک محیط گرم و خشک احتمال از دست دادن رطوبت و جمع شدن بیشتر است.
به همین دلیل نمیتوان گفت «تابستان همیشه باعث جمع شدن چوب میشود». باید شرایط واقعی محیط را در نظر گرفت.
زمستان چه تغییری در چوب ایجاد میکند؟
زمستان نیز شرایط متفاوتی ایجاد میکند. در فضای بیرون، بارندگی، برف و افزایش رطوبت میتوانند میزان رطوبت چوب را بالا ببرند. در چنین شرایطی، اگر چوب آب یا رطوبت بیشتری جذب کند، احتمال تورم و تغییر ابعاد وجود دارد.
اما داستان داخل خانه متفاوت است.
استفاده از وسایل گرمایشی در زمستان معمولاً باعث کاهش رطوبت نسبی هوای داخل میشود. در چنین فضایی، چوب ممکن است بخشی از رطوبت خود را از دست بدهد و به سمت جمع شدن حرکت کند.
چرا چوب ترک میخورد؟
ترک خوردن معمولاً زمانی بیشتر دیده میشود که تغییر رطوبت سریع، شدید یا نامتوازن باشد.
اگر یک طرف قطعه سریعتر از طرف دیگر خشک شود، انقباض در قسمتهای مختلف یکسان نخواهد بود. از طرفی، چوب یک ماده همسان در تمام جهات نیست و میزان تغییر ابعاد آن در راستای مختلف با یکدیگر تفاوت دارد. منابع فنی Forest Products Laboratory نیز تأکید میکنند که جمع شدن و متورم شدن در جهتهای مختلف چوب یکسان نیست.
به همین دلیل طراحی، خشک کردن، نصب و نگهداری صحیح اهمیت زیادی دارد.
تاب برداشتن چوب چگونه اتفاق میافتد؟
تاب برداشتن یکی دیگر از مشکلاتی است که ممکن است در اثر تغییرات رطوبتی ایجاد شود.
اگر قسمتهای مختلف یک تخته با سرعت یکسان رطوبت جذب یا از دست ندهند، تنشهای داخلی ایجاد میشود. این تنشها میتوانند باعث خم شدن، پیچش یا تغییر شکل قطعه شوند.
البته نوع چوب، جهت الیاف، نحوه برش، ضخامت، روش خشککردن و شرایط نصب هم در میزان این تغییرات نقش دارند.
آیا تغییر فصل روی کفپوش چوبی هم تأثیر دارد؟
بله، کفپوش یکی از محصولاتی است که تغییرات رطوبتی در آن میتواند قابل مشاهده باشد.
در محیطهای خشک، ممکن است فاصلههای کوچکی میان قطعات ایجاد شود و در شرایط مرطوبتر، قطعات کمی به سمت افزایش ابعاد حرکت کنند. در صورت طراحی یا نصب نامناسب، تغییرات شدیدتر میتواند به ایجاد برآمدگی، فاصله، تابخوردگی یا آسیب به پوشش سطحی منجر شود.
به همین دلیل کنترل شرایط محیطی قبل و بعد از نصب اهمیت زیادی دارد. در منابع فنی مربوط به چوب نیز تأکید شده که انتخاب و نصب متریال در رطوبتی متناسب با شرایط محیط استفاده میتواند تغییرات ابعادی بعدی را کاهش دهد.
کدام قسمت چوب بیشتر تغییر میکند؟
نکته مهم این است که تغییر ابعاد در همه جهتها یکسان نیست.
به طور کلی، حرکت چوب در راستای عرضی بیشتر از راستای طولی است. به همین دلیل یک تخته ممکن است در عرض خود تغییر بیشتری نسبت به طولش داشته باشد.
این ویژگی هنگام طراحی میز، کابینت، در، کفپوش و سایر محصولات چوبی باید در نظر گرفته شود. اگر فضای کافی برای حرکت طبیعی قطعات در نظر گرفته نشود، تغییرات فصلی میتواند به اتصالات و پوششها فشار وارد کند.
آیا رنگ و پوشش میتواند جلوی تغییرات را بگیرد؟
رنگ، روغن، لاک و سایر پوششهای مناسب میتوانند سرعت تبادل رطوبت بین چوب و محیط را کاهش دهند، اما معمولاً نمیتوانند این فرآیند را به طور کامل متوقف کنند.
بنابراین پوشش سطحی باید به عنوان یکی از ابزارهای محافظتی در نظر گرفته شود، نه یک راهحل مطلق. Forest Products Laboratory نیز اشاره میکند که پوششهای محافظ میتوانند تغییرات ابعادی ناشی از رطوبت را به تأخیر بیندازند، اما مانع کامل آن نمیشوند.
چگونه از تغییرات فصلی چوب جلوگیری کنیم؟
نمیتوان رفتار طبیعی چوب را کاملاً متوقف کرد، اما میتوان شدت آن را کاهش داد.
اولین قدم، کنترل رطوبت محیط است. تغییرات شدید رطوبت معمولاً بیشتر از تغییرات ملایم مشکلساز میشوند.
دومین نکته، دور نگه داشتن چوب از منابع مستقیم آب و گرمای شدید است. قرار دادن قطعات در کنار بخاری، شوفاژ یا زیر تابش مستقیم آفتاب میتواند شرایط نامناسبی ایجاد کند.
سومین مورد، خشک کردن اصولی است. استفاده از چوبی که هنوز رطوبت بالایی دارد، میتواند بعد از نصب باعث تغییرات بیشتری شود. خشککردن و نگهداری صحیح از مهمترین مراحل آمادهسازی چوب برای استفاده هستند.
آیا همه چوبها به یک اندازه تغییر میکنند؟
خیر. گونههای مختلف رفتار یکسانی ندارند.
تفاوت در ساختار، چگالی، جهت الیاف و ویژگیهای فیزیکی باعث میشود میزان جمعشدن و متورم شدن گونههای مختلف متفاوت باشد. حتی دو قطعه از یک گونه نیز ممکن است به دلیل نحوه برش و شرایط خشک شدن رفتار کاملاً یکسانی نداشته باشند.
به همین دلیل هنگام انتخاب متریال برای پروژههای حساس، تنها ظاهر یا قیمت نباید معیار تصمیمگیری باشد؛ پایداری ابعادی و شرایط محیطی محل استفاده نیز اهمیت زیادی دارند.
جمعبندی
تغییرات چوب در تابستان و زمستان کاملاً طبیعی است و مهمترین عامل آن، تغییر میزان رطوبت موجود در ساختار چوب در واکنش به شرایط محیطی است. در محیطهای خشک، از دست دادن رطوبت میتواند باعث جمعشدن و در شرایط مرطوب، جذب رطوبت میتواند باعث افزایش ابعاد شود.
شدت این تغییرات به گونه، نحوه برش، میزان رطوبت اولیه، روش خشککردن، شرایط نصب و محیط استفاده بستگی دارد. تغییرات شدید و سریع رطوبت نیز میتوانند احتمال ترک، تاببرداشتن و ایجاد فاصله میان قطعات را افزایش دهند.
ما را در اینستاگرام دنبال کنید.
